“Wat gebeurt er dan met de dief van jullie medicijnen als je hem gepakt hebt?” Ze kijkt me verbaasd aan, haalt dan haar schouders op  en geeft glimlachend antwoord. “We geven hem een pak slaag.” Ik schiet in de lach en bedenk dat het hier inderdaad het meest waarschijnlijke scenario is, maar het gewenste antwoord is het niet. Toch maar even terug naar de eerste sessie waarin het ging over mensenrechten, weet iedereen nog dat het niet de bedoeling is geweld te gebruiken? In de discussie hiervoor hadden we door de tekeningen van de verschillende groepen uitgevonden welke overheidsinstanties er allemaal nodig zijn om een gezondheidscentrum te bouwen, bemensen en bevoorraden. In het huidige scenario is de voorraad medicijnen gestolen en wat doe je dan? De dief oppakken en een pak slaag geven dus. De volgende groep heeft, na een blik op mij, bedacht dat de dief ontsnapt is en dus het pak slaag ontloopt. Ze hebben ook bedacht naar welke overheidsinstantie ze moeten om nieuwe medicijnen te krijgen. De laatste groep laat de dief oppakken door de politie (of hij daarmee het pak slaag ontloopt kun je je afvragen, maar goed) en via de rechtbank belandt hij uiteindelijk in de gevangenis. Mooi, alleen is in die gevangenis wel erg prominent de executieplaats getekend…

Het onderwijs in Zuid-Sudan is gebaseerd op ouderwetse instructie. De leraar staat voor de klas en praat, de leerlingen zitten stil en luisteren. Althans, dat laatste hoop je dan maar. De effectiviteit kun je twijfelachtig noemen met een hele goede leraar, maar met de algemene kwaliteit van de leraren hier zal het zeker niet veel opleveren. Iedereen die hier enig onderwijs heeft gehad is met dit systeem opgegroeid, en ze gebruiken het dus ook voor trainingen van volwassenen. De trainer staat voor de groep en praat, de deelnemers zitten of hangen in een stoel en luisteren (gedurende een deel van de dag met de ogen dicht). Resultaat minimaal. Dat kan anders, dat kan beter, maar hoe begin je daar mee? In de trainingen die ik voor mijn collega’s gedaan heb, heb ik al meer actie in het programma gestopt. Laat ze zelf het probleem maar definiëren en zelf oplossingen bedenken. Technieken genoeg om dat te doen en mijn collega’s zijn er enthousiast over.

Nu heb ik een nieuwe uitdaging. Het ontwikkelen van een trainingsprogramma over behoorlijk bestuur en mensenrechten. Niet bedoeld voor overheidsdienaren of stedelingen met nog een beetje opleiding, maar voor mensen op het platteland. Dat betekent dat ze over geen enkele voorkennis beschikken, dus alle vakjargon achter je laten, en starten vanuit situaties die mensen kennen. Behoorlijk bestuur begint in het gezin en het dorp, en dan pas komen de overheidslagen aan bod. De meest gestelde vraag in de voorbereiding is dan ook: “zullen ze dit begrijpen of zijn we veel te technisch”. Maar de uitdaging stopt niet bij het gebrek aan voorkennis. De deelnemers aan de training kunnen ook niet lezen en schrijven. Met mijn collega’s kan ik nog zeggen: “brainstorm met elkaar en schrijf vijf mogelijke oplossingen op een flip-over vel”. Zo zijn er veel methoden om mensen actief te krijgen in een training, maar verrassend veel behelzen lezen en schrijven. Ik ben er net zo aan gewend om lezen en schrijven te gebruiken als de Zuid-Sudanezen gewend zijn aan instructie, maar deze keer werkt dat dus niet.

We hebben mensen van de VN en van de lokale overheid gevraagd om een deel van het programma te doen. Die kwamen in eerste instantie met powerpointpresentaties aan. Er is sowieso geen stroom beschikbaar in de dorpjes, maar ook de tekst op een flip-over zetten werkt dus niet. Hier zijn andere methoden vereist. Het bedenken van andere methoden en technieken vereist creativiteit, goede voorbeelden en veel discussie. Maar wat is het leuk om te bedenken en het resultaat mag er zijn. We gebruiken tekeningen, puzzels, vertellen verhalen en laten de deelnemers discussiëren en presenteren. We laten ze zelfs toneelspelen en zingen. Het leidt niet alleen tot ontzettend levendige trainingsdagen met veel actie en gelach, maar ook tot dorpelingen met een beetje meer kennis van die black box die overheid heet en die dus beter in staat zijn om voor hun eigen belangen op te komen. Natuurlijk verandert er niet ineens van alles, daarvoor is veel meer nodig. Al is het alleen maar omdat het op dit moment simpelweg gevaarlijk is om direct kritiek te leveren op de overheid.

Helaas ben ik niet in staat zelf de training te geven. De deelnemers spreken geen Engels en zelfs geen Arabisch, maar uitsluitend hun eigen lokale taal. Dat betekent dat ik alleen mijn collega’s kan coachen en ondersteunen, wat nog vermoeiender blijkt te zijn dan het zelf doen. De grootste truc blijkt te zijn om er voor te zorgen dat ze de deelnemers laten werken en niet als trainer zelf al het werk doen. Soms gaat het ook helemaal anders dan je van tevoren bedacht hebt.  Deelnemers in groepen verdelen door af te tellen is een zeer gebruikelijke techniek die meestal uitstekend werkt om te zorgen dat niet alle bekenden bij elkaar in één groep zitten. Het blijkt met een groep vrouwen hier geheel niet te werken. Of ze niet kunnen tellen of dat er iets anders misgaat is onduidelijk, maar het wordt complete chaos en verwarring bij iedereen. Dan moeten we het dus anders doen… Waarom moeten wij eigenlijk bepalen hoe de groepen er uit zien, waarom laten we ze dat niet zelf doen? We hoeven alleen maar te vertellen dat er uit ieder dorp iemand in de groep moet zitten. Uiteindelijk blijkt het voor mijn collega’s onmogelijk om helemaal niet te sturen, maar met meer input van de deelnemers gaat het een stuk gemakkelijker. Niet alleen de deelnemers vinden het een geweldige ervaring, ook mijn collega’s vinden het ontzettend leuk om zo trainingen te geven. Ik heb bewondering voor de deelnemers aan de training. Wat kunnen en weten ze veel, en wat zijn ze gretig om nieuwe dingen te leren.  Ik  heb er ook weer een hoop van geleerd.